Śledzenie, nachodzenie, kontrolowanie oraz podszywanie się pod inną osobę to przestępstwo opisane w polskim kodeksie karnym jako uporczywe nękanie. Poniżej wyjaśniamy, kim jest stalker, jakie formy przybiera nękanie i gdzie zgłosić prześladowanie oraz naruszenie prywatności.
Stalker to osoba, która celowo i długotrwale prześladuje inną osobę, wykazując powtarzające się zachowania zmierzające do jej upokorzenia, wzbudzenia strachu lub poczucia zagrożenia. Kodeks karny w art. 190a definiuje to jako uporczywe nękanie i przewiduje za nie karę pozbawienia wolności do lat trzech.
Sprawca zwykle stosuje manipulację psychologiczną, żeby wzbudzić w ofierze poczucie bezradności i izolacji. Charakterystyczna dla stalkera jest potrzeba kontrolowania życia pokrzywdzonego, niezależnie od tego, czy chodzi o byłego partnera, kolegę z pracy czy osobę poznaną przez internet. Zachowania obsesyjne obejmują tak fizyczne pojawianie się w miejscach odwiedzanych przez ofiarę, jak wielokrotne próby kontaktu telefonicznego czy mailowego.
Stalking obejmuje też podszywanie się pod inną osobę, czyli wykorzystanie jej wizerunku lub danych osobowych, najczęściej w przestrzeni wirtualnej. Celem bywa wyrządzenie szkody osobistej lub majątkowej, na przykład zniszczenie reputacji poprzez rozsyłanie kłamliwych informacji w imieniu ofiary lub wykorzystanie jej danych do celów komercyjnych czy erotycznych.
Ze względu na przyjęty sposób działania wyróżnia się kilka podstawowych form nękania:
Kategorie te często się przenikają. Stalker łączy np. nękanie telefoniczne ze stalkingiem w sieci, budując wielopoziomową kontrolę nad ofiarą, a intensywność jego działań rośnie, jeśli nie spotyka się z reakcją prawną lub społeczną.
Stalker wykorzystujący techniki informacyjne nęka ofiarę, kreując w sieci fałszywe oskarżenia na jej temat, zakładając nielegalny monitoring lub kierując pogróżki. Cyberstalking obejmuje też prześladowanie i naruszenie prywatności za pośrednictwem wiadomości e-mail oraz szkalujące wpisy na portalach społecznościowych.
Niepokojącym zjawiskiem jest wykorzystanie geolokalizacji w smartfonach, które pozwala śledzić przemieszczanie się ofiary w czasie rzeczywistym. Sprawcy instalują też oprogramowanie szpiegujące, uzyskując dostęp do korespondencji, zdjęć czy danych bankowych pokrzywdzonego. Takie działania często naruszają przepisy dotyczące przetwarzania danych osobowych według RODO, co skutkuje dodatkowymi sankcjami wobec sprawcy.
Podszywanie się pod inną osobę w sieci polega na tworzeniu kont na portalach społecznościowych z użyciem jej imienia, nazwiska lub zdjęcia. Wiąże się to często z przestępstwem komputerowym i może skutkować poważnymi konsekwencjami prawnymi dla sprawcy, a ofiara bywa oskarżana o zachowania, których nigdy nie popełniła, co prowadzi do utraty reputacji zawodowej i osobistej.
Odmianą cyberstalkingu jest doxing, czyli publiczne ujawnianie prywatnych informacji o ofierze: adresu zamieszkania, numeru telefonu, danych rodziny czy miejsca pracy. Celem takiego działania jest nie tylko naruszenie prywatności, ale wywołanie strachu przed fizycznym zagrożeniem, zwłaszcza gdy ujawnione dane trafiają do grup nastawionych na nienawiść lub zemstę. Cyberstalking obejmuje też zalew spamem, tworzenie fałszywych profili randkowych z danymi ofiary lub publikowanie jej zdjęć w nieodpowiednich kontekstach.
Stalker wykorzystuje szantaż emocjonalny, wzbudza nieuzasadnione poczucie winy i chce jak najdłużej utrzymać u ofiary lęk, obawę, czasem wyrzuty sumienia. Popada przy tym w skrajne zachowania: próbuje zjednać sobie przychylność ofiary i wybielić swoje działania w jej oczach, żeby następnie przejść do ataku.
Wskazówka: nie odpowiadaj na zaczepne zachowania sprawcy. Nie oddzwaniaj, nie odpisuj na kolejne maile i SMS-y. Jedynym komunikatem powinno być krótkie, jednoznaczne wezwanie do zaniechania działań naruszających prywatność.
Wsparcie psychologiczne bywa nieocenione w radzeniu sobie z długotrwałym stresem i lękiem wywołanym stalkingiem. Ofiary często doświadczają zaburzeń snu, problemów z koncentracją czy objawów depresji, a terapia pomaga odbudować poczucie bezpieczeństwa i nauczyć technik radzenia sobie z emocjami. Grupy wsparcia dla osób w podobnej sytuacji pozwalają przełamać poczucie izolacji i uzyskać praktyczne porady od innych pokrzywdzonych.
Zmiana codziennych nawyków, takich jak trasy przemieszczania się czy godziny wyjść z domu, utrudnia stalkerowi przewidywanie miejsca pobytu ofiary. Warto też poinformować o zagrożeniu pracodawcę, sąsiadów i przyjaciół, żeby w razie potrzeby mogli szybko zareagować lub skontaktować się ze służbami.
W przypadku cyberstalkingu ofiara powinna zmienić hasła do wszystkich kont, włączyć uwierzytelnianie dwuskładnikowe i ograniczyć widoczność swoich danych w ustawieniach prywatności portali społecznościowych. Oprogramowanie antywirusowe i antyspyware'owe pomaga wykryć programy szpiegujące zainstalowane przez sprawcę. Jeśli stalker intensywnie wykorzystuje telefon lub e-mail, warto rozważyć zmianę numeru i adresu.
Rodzina, przyjaciele i koledzy z pracy, którzy dysponują wiedzą o sytuacji, mogą w postępowaniu karnym odegrać rolę świadków. Potwierdzają obecność sprawcy w określonych miejscach oraz czas i okoliczności otrzymywania niechcianych wiadomości, co wzmacnia materiał dowodowy w sprawie.
Konieczne jest archiwizowanie wszystkich wiadomości od stalkera, bo to najczęściej główny dowód w sprawie. Pokrzywdzony powinien tworzyć zrzuty ekranu z datą i godziną, zapisywać e-maile w osobnym folderze oraz dokumentować stalking w internecie poprzez kopiowanie linków do postów i profili. Przy stalkingu telefonicznym warto prowadzić rejestr połączeń z datą, godziną i czasem trwania, a jeśli przepisy tego pozwalają, nagrywać rozmowy.
Pomoc doświadczonego prawnika ułatwia zebranie materiału dowodowego, zwłaszcza w przypadku przestępstw komputerowych wymagających znajomości technologii wirtualnych. Prawnik może pomóc w prawidłowym sporządzeniu dokumentacji spełniającej wymogi procesowe oraz w wystąpieniu z wnioskami o zabezpieczenie dowodów lub zastosowanie środków zapobiegawczych wobec sprawcy.
Niechciane przesyłki, listy, prezenty i inne przedmioty od stalkera należy przechowywać w nienaruszonym stanie, najlepiej w oryginalnych opakowaniach. Nie wolno ich niszczyć, nawet jeśli ich treść jest szczególnie druzgocąca, bo mogą stanowić dowód rzeczowy w postępowaniu karnym. Ślady wandalizmu lub obecności sprawcy w otoczeniu ofiary, na przykład zniszczone mienie czy wiadomości na drzwiach, warto sfotografować przed usunięciem szkód.
Uporczywe nękanie to przestępstwo, które trzeba zgłosić właściwym organom ścigania. Zawiadomienie składa się w jednostce policji lub we właściwej miejscowo prokuraturze, która zleci policjantom ustalenie stanu faktycznego. Szybkość reakcji i rzetelne przedstawienie okoliczności sprawy wpływa na efektywność postępowania karnego wobec sprawcy.
Zawiadomienie powinno zawierać szczegółowy opis zdarzeń z chronologią, charakterystyką działań sprawcy oraz informacją o posiadanych dowodach. Warto załączyć zarchiwizowane wiadomości, zrzuty ekranu, dokumentację fotograficzną oraz listę świadków, którzy mogą potwierdzić fakty. Im więcej szczegółów ofiara przedstawi już na etapie zgłoszenia, tym szybciej organy ścigania podejmą działania wobec sprawcy.
Na wniosek pokrzywdzonego policja lub prokurator mogą wystąpić do sądu o zastosowanie wobec sprawcy środków zapobiegawczych: zakazu kontaktowania się z ofiarą, zakazu zbliżania się do określonych miejsc lub obowiązku opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania. Sąd może też zarządzić dozór policyjny, czyli obowiązek regularnego zgłaszania się sprawcy na posterunku. Środki te mają ograniczyć ryzyko eskalacji przemocy wobec ofiary.
Pokrzywdzony może też wystąpić do sądu cywilnego o nakaz ochrony obejmujący zakaz kontaktowania się z ofiarą, zakaz zbliżania się na określoną odległość oraz zakaz publikowania informacji jej dotyczących. Nakaz ochrony może zostać wydany na okres od miesiąca do trzech lat, w zależności od okoliczności sprawy, a jego naruszenie przez sprawcę jest przestępstwem zagrożonym karą pozbawienia wolności.
Organizacje pozarządowe świadczą pomoc prawną, psychologiczną i socjalną osobom doświadczającym stalkingu. Wiele fundacji prowadzi całodobowe linie telefoniczne, oferuje konsultacje online i pomaga w przygotowaniu dokumentacji do zawiadomienia. Centra interwencji kryzysowej mogą zapewnić bezpieczne schronienie, jeśli ofiara obawia się o swoje bezpieczeństwo, a Policyjne Ośrodki Pomocy Pokrzywdzonym Przestępstwem działające przy komisariatach i komendach policji stanowią kolejny punkt wsparcia.
jedna odpowiedź do “Kim jest stalker? Gdzie zgłaszać prześladowanie, naruszanie prywatności?”
Niestety nie zawsze ignorowanie zachowania stalkera dobrze się sprawdza. Podburzony obojętnością może próbować dokonać innych, bardziej groźnych czynów, by tylko zwrócić na siebie uwagę. Najlepiej jest zgłosić sprawę na policję, rodzicom w przypadku osób nieletnich.