Stalking jest przestępstwem grożącym więzieniem do 8 lat, a jeśli ofiara podejmie próbę samobójczą, sprawcy grozi kara do 10 lat pozbawienia wolności. Kodeks karny wyróżnia dwie formy tego przestępstwa: uporczywe nękanie oraz podszywanie się pod inną osobę. Poniżej znajdziesz przykłady obu form, sposoby dokumentowania dowodów oraz metody ochrony przed prześladowcą.
Nękanie polega na obserwowaniu ofiary, wysyłaniu jej wiadomości i doprowadzaniu do sytuacji, w której czuje ona nieustanny strach i napięcie, bez względu na miejsce, w którym się znajduje. Stalking występuje w dwóch środowiskach: tradycyjnym (fizyczne śledzenie, listy, telefony) oraz internetowym (śledzenie profili, wiadomości przez komunikatory, publikowanie zdjęć i informacji o ofierze).
Sprawcą bywa osoba znana ofierze, na przykład odrzucony partner, ale równie często ktoś obcy, spotykany codziennie w tym samym autobusie lub sklepie. Nękanie zwykle zaczyna się od śledzenia i obserwowania, które ofiara może nawet nie zauważyć. Kolejny etap to próby kontaktu: listy, kartki pozostawiane w miejscach, gdzie ofiara je znajdzie, głuche telefony, SMS-y. W internecie stalker śledzi profile społecznościowe, wysyła wiadomości przez komunikatory lub publikuje zdjęcia i informacje o ofierze w wybranych serwisach.
Do innych przejawów uporczywego nękania należą rozpowszechnianie plotek, robienie zdjęć z ukrycia, groźby, szantaż, a nawet kontakt fizyczny.
Na początku pojedyncze działania stalkera mają niską szkodliwość i wywołują u ofiary jedynie irytację, co paradoksalnie podnosi poziom agresji prześladowcy. Efektem jest nieustanny strach i poczucie braku bezpieczeństwa u ofiary, co prowadzi do działań agresywnych, prób kontaktu ze stalkerem albo niechęci do wychodzenia z domu. Gdy nękanie trwa, a sprawa nie zostaje zgłoszona, może dojść do urojeń, ataków paniki i myśli samobójczych.
Długotrwałe nękanie wywołuje u ofiary zespół objawów lękowych, zaburzenia snu oraz trudności w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym. Osoby prześladowane izolują się od otoczenia, rezygnują z dotychczasowych aktywności i zmieniają nawyki jako mechanizm obronny przed nieprzewidywalnym sprawcą. W skrajnych przypadkach rozwija się zespół stresu pourazowego (PTSD), wymagający wielomiesięcznej terapii.
Podszywanie się pod inną osobę, czyli kradzież tożsamości, jest przestępstwem na równi z uporczywym nękaniem. Celem sprawcy bywa wyrządzenie szkody majątkowej lub osobistej. Najczęściej dochodzi do tego w internecie: stalker tworzy fałszywe profile społecznościowe, wykorzystując dane i zdjęcia ofiary, a następnie kontaktuje się przez nie z jej znajomymi i bliskimi. Takie konto może posłużyć do wyłudzania pieniędzy lub rozpowszechniania nieprawdziwych informacji.
Kradzież tożsamości bywa też działaniem nieuświadomionym, gdy użytkownik zakłada fałszywe konto z wymyślonymi danymi i cudzymi zdjęciami, nie chcąc być rozpoznany z innych powodów. Takie działanie jest nielegalne, ale wyroki są zwykle łagodniejsze, bo intencją nie jest wyrządzenie krzywdy konkretnej osobie.
Przestępcy wykorzystujący kradzież tożsamości tworzą sfabrykowane materiały kompromitujące: fałszywe wypowiedzi, edytowane zdjęcia, a nawet deepfake'i wideo. Rozpowszechnianie takich treści w sieci prowadzi do oszczerczych kampanii, utraty reputacji zawodowej i problemów w relacjach rodzinnych ofiary. Skradzione dane bywają też wykorzystywane do zaciągania zobowiązań finansowych: podpisywania umów, zakładania kont płatniczych czy składania wniosków kredytowych.
Każdy przejaw stalkingu należy zgłosić na policję. Postępowanie wobec przestępcy rozpoczyna się wyłącznie na wniosek pokrzywdzonego. Ofiary często nie zgłaszają nękania, bo je lekceważą albo nie chcą komuś zaszkodzić. To błąd, bo stalker rzadko sam z siebie zaprzestaje swoich czynów, jego zachowania zwykle się intensyfikują, gdy poczuje się bezkarny.
Wniosek: sąd może orzec wobec sprawcy zakaz zbliżania się do ofiary, zakaz jakiegokolwiek kontaktu (także przez internet) oraz nakazać wypłatę zadośćuczynienia. Podstawą tych decyzji są dowody zebrane przez ofiarę.
Zbieranie materiału dowodowego wymaga systematyczności. Notuj daty, godziny i okoliczności każdego kontaktu ze strony stalkera, bezpośredniego i pośredniego. Wiadomości tekstowe, e-maile i zrzuty ekranu z mediów społecznościowych archiwizuj z zachowaniem metadanych (daty wysłania, adresy IP). Przy obserwacji fizycznej pomocne są notatki z opisem sytuacji, świadków i lokalizacji, a także nagrania z monitoringu czy kamer samochodowych.
Oprócz standardowego procesu karnego, ofiara może ubiegać się o niebieską kartę, gdy sprawcą jest osoba bliska, oraz o nakaz opuszczenia lokalu przez sprawcę przemocy. Sąd na wniosek ofiary orzeka zakaz zbliżania się na odległość określoną w metrach, monitorowany przez dozór kuratorski lub policję. Naruszenie tego zakazu skutkuje dodatkowymi konsekwencjami karnymi dla stalkera.
Osoby doświadczające stalkingu nie powinny pozostawać same z problemem. W Polsce działają telefony zaufania, poradnie psychologiczne i fundacje pomagające ofiarom przemocy. Terapia pomaga odbudować poczucie bezpieczeństwa, rozpoznawać sygnały ostrzegawcze i wypracować strategie radzenia sobie z lękiem. Pomocny bywa też udział w grupach wsparcia, gdzie można wymienić doświadczenia z osobami w podobnej sytuacji.
Ograniczenie widoczności profili społecznościowych do znajomych, rezygnacja z udostępniania geolokalizacji w czasie rzeczywistym oraz unikanie publikowania informacji o codziennych nawykach to podstawowe kroki zmniejszające ryzyko stania się ofiarą. Warto regularnie sprawdzać ustawienia prywatności w serwisach, bo dostawcy usług często zmieniają polityki domyślne.
Rejestrując się w serwisach internetowych, unikaj ujawniania pełnych danych personalnych tam, gdzie to niepotrzebne. Korzystaj z oddzielnych adresów e-mail do komunikacji prywatnej i służbowej, stosuj silne, unikalne hasła oraz włącz dwuetapową weryfikację logowania. Regularna kontrola, kto ma dostęp do profili i jakie aplikacje otrzymały uprawnienia do przeglądania danych, pozwala wykryć niepożądaną aktywność na wczesnym etapie.
Szkoły, uczelnie i pracodawcy powinni organizować warsztaty z zakresu cyberbezpieczeństwa, obejmujące tematykę stalkingu online. Wiedza o mechanizmach działania stalkerów, typowych scenariuszach ataków i dostępnych formach prawnej ochrony może uchronić wiele osób przed eskalacją problemu. Równie istotne jest kształtowanie postaw asertywnych: umiejętność stanowczego odmawiania kontaktu, blokowania niechcianych nadawców oraz zgłaszania naruszeń administracji platform społecznościowych.
jedna odpowiedź do “Stalking nie tylko w internecie, jak się bronić? Przykłady stalkingu”
Stalkera prędzej czy później wyczaisz, tylko żeby się później odczepił, to ciężko. Dobrze, że teraz są na to jakieś regulacje prawne, bo de facto jest to sprawa trudna do zgłoszenia — powiesz, że jakiś typ jeździ zawsze w tym samym autobusie, co Ty? Niemniej takich przypadków jest ostatnio bardzo dużo…